Najpierw zmienia się zapach potu. Potem dziecko nagle wyrasta z kolejnych spodni. Pojawia się owłosienie. Ciało zaczyna wyglądać inaczej. U dziewczynki rozwijają się piersi, później pojawia się miesiączka. U chłopca powiększają się jądra i penis, pojawiają się erekcje, wytryski i czasem polucje. Głos może zacząć się zmieniać. Skóra bywa bardziej tłusta, pojawia się trądzik.
A obok tych zmian jest jeszcze coś, czego nie widać na pierwszy rzut oka.
Większa potrzeba prywatności. Silniejsze emocje. Porównywanie się z rówieśnikami. Wrażliwość na komentarze dotyczące wyglądu. Pierwsze zauroczenia — albo zupełny brak zainteresowania płcią przeciwną.
W tym artykule dojrzewanie opisujemy właśnie jako proces, w którym zmiany ciała, emocji i relacji pojawiają się stopniowo i w różnym tempie u różnych dzieci. Ważnym przesłaniem jest również przygotowanie dziecka wcześniej, zanim pierwsza miesiączka, polucja czy inna zmiana stanie się dla niego zaskoczeniem.
Dojrzewanie nie zaczyna się jednego dnia
To pierwsza rzecz, którą warto powiedzieć dziecku.
Dojrzewanie, nazywane również pokwitaniem, jest etapem rozwoju, podczas którego organizm stopniowo osiąga dojrzałość płciową.
Cały proces jest sterowany między innymi przez hormony. W mózgu i gruczołach dokrewnych uruchamia się cały system sygnałów, który pobudza jajniki lub jądra do produkcji hormonów płciowych. To one uczestniczą w wielu zmianach, które zaczynamy widzieć na zewnątrz.
Brzmi skomplikowanie?
Dziecku można powiedzieć znacznie prościej:
"Hormony są trochę jak wiadomości wysyłane w twoim organizmie. Informują różne części ciała, że nadszedł czas na kolejne etapy rozwoju."
Nie potrzebujemy na pierwszym etapie wykładu o podwzgórzu, przysadce, gonadotropinach, estrogenach czy testosteronie.
Jeśli dziecko później będzie chciało wiedzieć więcej — możemy rozbudowywać tę wiedzę.
Najpierw potrzebuje jednak zrozumieć jedno:
to, co zaczyna dziać się z jego ciałem, jest częścią rozwoju.
Kiedy zaczyna się dojrzewanie?
Tu rodzice bardzo często szukają jednej konkretnej liczby.
"W jakim wieku powinno zacząć się dojrzewanie?"
Problem polega na tym, że nie istnieje jeden dzień czy nawet jeden rok właściwy dla wszystkich dzieci.
Medycyna posługuje się zakresami.
W polskich materiałach pediatrycznych za najwcześniejszy wiek rozpoczęcia fizjologicznego dojrzewania przyjmuje się około 8. roku życia u dziewczynek oraz 9. roku życia u chłopców. Przeciętnie pierwsze objawy obserwuje się jednak nieco później. U dziewczynek pierwszą typową oznaką jest najczęściej rozwój gruczołów piersiowych, a u chłopców powiększenie jąder.
To oznacza, że dwie dziewczynki siedzące w jednej ławce mogą wyglądać zupełnie inaczej i obie rozwijać się prawidłowo.
Jedna w wieku dziewięciu lat może mieć już widoczne początki rozwoju piersi.
Druga może wyglądać prawie tak samo jak dwa lata wcześniej.
I właśnie dlatego zdanie:
"Zobacz, Zosia już dojrzewa, a ty jeszcze nie"
nie jest dziecku do niczego potrzebne.
Każde ciało ma własne tempo
Dla dorosłego różnice między dziećmi mogą wydawać się niewielkie.
Dla dziesięcio- czy jedenastolatka mogą zajmować pół świata.
W tym wieku kilka centymetrów wzrostu, pojawiające się piersi, owłosienie, trądzik albo zmieniający się głos potrafią bardzo mocno wpływać na to, jak dziecko postrzega siebie w grupie.
"Jestem najmniejszy."
"Jestem jedyna, która jeszcze nie ma stanika."
"Wszyscy mają włosy pod pachami, tylko ja nie."
"Jestem największa w klasie."
"Wyglądam dziwnie."
To nie musi być obiektywna prawda. Ale jest to prawdziwe doświadczenie dziecka.
Dlatego zanim zaczniemy uspokajać słowami:
"Przecież nie masz się czym przejmować",
warto najpierw powiedzieć:
"Widzę, że to jest dla ciebie ważne."
A dopiero później:
"Ludzie zaczynają dojrzewać w różnym wieku. To, że twoje ciało zmienia się wcześniej albo później niż ciało kolegi, nie oznacza od razu, że coś jest nie tak."
Co właściwie zmienia się podczas dojrzewania?
Nie wszystkie zmiany występują w tej samej kolejności i nie wszystkie dzieci przechodzą je identycznie.
Najczęściej rodzice i dzieci zauważają między innymi:
- szybkie rośnięcie i zmianę proporcji ciała,
- bardziej intensywny zapach potu,
- owłosienie łonowe i pod pachami,
- bardziej tłustą skórę i włosy oraz czasem trądzik,
- rozwój piersi u dziewczynek,
- powiększanie się jąder i prącia u chłopców,
- zmianę głosu,
- pojawienie się miesiączki,
- erekcje, wytryski i czasem polucje.
Polskie materiały pediatryczne opisują także charakterystyczny dla pokwitania skok wzrostowy, czyli okres wyraźnie szybszego wzrastania. Występuje on wcześniej u dziewczynek niż u chłopców.
Dobrze jednak nie przedstawiać dziecku dojrzewania jako checklisty do odhaczania.
Bo wtedy bardzo łatwo zaczyna się:
"Mam już trzy rzeczy z listy, a on pięć".
Lepiej pokazać proces:
"Twoje ciało będzie zmieniało się przez kilka lat. Nie wszystko wydarzy się naraz."
Rozmowa powinna wydarzyć się przed pierwszą zmianą
Wyobraź sobie dziewczynkę, która po raz pierwszy widzi krew na bieliźnie i nie wie, czym jest miesiączka.
Albo chłopca, który budzi się z mokrą bielizną po pierwszej polucji i nigdy wcześniej nie słyszał o nocnym wytrysku.
Dorosły wie, że to fizjologia.
Dziecko — nie.
Może pomyśleć:
"Jestem chory."
"Coś ze mną jest nie tak."
"Zrobiłem coś przez sen."
"Dlaczego krwawię?"
"Czy mam komuś powiedzieć?"
Dlatego jednym z najlepszych prezentów, jakie możemy dać dziecku przed dojrzewaniem, jest przewidywalność.
Nie kontrolujemy wszystkich zmian.
Możemy jednak sprawić, że kiedy się pojawią, dziecko będzie potrafiło je rozpoznać.
WHO podkreśla, że dzieci i młodzież potrzebują dostosowanych do wieku informacji pozwalających rozumieć fizyczne i emocjonalne zmiany związane z okresem dojrzewania. Organizacja wskazuje również, że adolescencja jest okresem szybkiego rozwoju fizycznego, poznawczego i psychospołecznego.
Czyli rozmowa przed zmianą może brzmieć:
"W którymś momencie możesz zauważyć, że twój pot pachnie inaczej. To jedna z rzeczy, które mogą wydarzyć się podczas dojrzewania."
Albo:
"Za jakiś czas mogą zacząć rosnąć ci piersi. Jedna może przez pewien czas rozwijać się trochę szybciej niż druga."
Albo:
"Kiedy chłopiec dojrzewa, może pojawić się erekcja albo wytrysk podczas snu. Jeśli kiedyś ci się to zdarzy, będziesz wiedział, co to jest."
Nie trzeba przekazywać wszystkiego jednego wieczoru.
To mają być kolejne małe rozmowy.
Czy dziewczynkom mówić tylko o miesiączce, a chłopcom o polucjach?
Nie.
Dziewczynka może wiedzieć, jak dojrzewa ciało chłopca.
Chłopiec może wiedzieć, czym jest miesiączka.
To nie są informacje zastrzeżone dla jednej płci.
Dzieci żyją przecież w świecie, w którym mają siostry, braci, koleżanki i kolegów. Kiedy znają podstawowe mechanizmy dojrzewania, mniej miejsca pozostaje na wyśmiewanie, obrzydzenie czy tworzenie mitów.
Chłopiec, który rozumie, czym jest miesiączka, nie musi reagować na podpaskę koleżanki jak na coś tajemniczego czy śmiesznego.
Dziewczynka, która wie, że erekcja może pojawiać się spontanicznie, nie musi interpretować każdego takiego zdarzenia jako świadomego zachowania.
Edukacja może więc służyć nie tylko rozumieniu własnego ciała.
Może budować również szacunek wobec ciała innych ludzi.
Dojrzewanie to nie tylko ciało
To niezwykle ważne.
Bo kiedy mówimy "dojrzewanie", dorośli często myślą:
miesiączka, zarost, piersi, mutacja głosu.
Tymczasem dla dziecka równie ważne mogą być zupełnie inne zmiany.
Nagle bardziej zależy mu na opinii kolegów.
Zamyka drzwi do pokoju.
Nie chce przebierać się przy rodzeństwie.
Zaczyna zwracać większą uwagę na wygląd.
Może być bardziej wrażliwe na komentarze.
Być może pojawi się pierwsze zauroczenie.
A być może nie pojawi się przez długi czas.
WHO opisuje okres dorastania jako etap intensywnego rozwoju nie tylko fizycznego, ale także poznawczego, społecznego i emocjonalnego. Zmiany zachodzą więc jednocześnie w wielu obszarach życia młodego człowieka.
Dlatego komunikat:
"To tylko hormony" nie zawsze pomaga.
Owszem, hormony są elementem procesu.
Ale uczucia dziecka pozostają prawdziwe.
Jeżeli jedenastolatka płacze po komentarzu koleżanki o swoim wyglądzie, odpowiedź:
"Hormony ci buzują"
może zabrzmieć jak:
"To, co czujesz, nie jest ważne."
Lepiej zapytać:"Co najbardziej cię w tym zabolało?"
Dziecko, które jeszcze rok temu biegało po domu w samej bieliźnie, może nagle zamykać drzwi do łazienki.
Nie musi chcieć, żeby rodzic widział je podczas przebierania.
Może zacząć reagować nerwowo na komentarze dotyczące swojego wyglądu.
To nie musi oznaczać, że "robi się dziwne".
Rozwijające się poczucie intymności jest częścią dorastania.
Dla rodzica oznacza to czasem konieczność zmiany własnych nawyków.
Warto:
pukać przed wejściem do pokoju,
nie wchodzić bez potrzeby do łazienki,
nie komentować publicznie zmian w ciele dziecka,
nie opowiadać rodzinie o pierwszej miesiączce czy polucji bez wiedzy dziecka,
nie publikować zdjęć, które mogą je zawstydzać.
Szacunek dla prywatności nie oznacza, że rodzic przestaje być opiekunem, lecz to, że wraz z rosnącym dzieckiem zmienia sposób sprawowania opieki.
"Oho, hormony!" — dlaczego warto uważać na żarty
Rodzinne żarty często wynikają z sympatii.
"O, komuś rośnie wąsik!"
"Widzę, że mamy już pannę!"
"Ale ci głos skacze!"
"Pokaż, czy już coś wyrosło!"
Dorosłym może wydawać się to niewinne.
Dla dziecka ciało, które zaczyna zmieniać się bez jego decyzji, może być jednak wyjątkowo czułym tematem.
Szczególnie kiedy rozwija się wcześniej lub później niż rówieśnicy.
Dlatego dobrze przyjąć prostą zasadę:
nie robimy z dojrzewania dziecka rodzinnego widowiska.
O jego ciele rozmawiamy przede wszystkim z nim.
Jeśli chcemy powiedzieć komuś bliskiemu o zmianach zdrowotnych, zastanówmy się najpierw, czy naprawdę jest to potrzebne.
Czy podczas dojrzewania dzieci są bardziej emocjonalne?
Mogą doświadczać większej zmienności emocjonalnej, ale dobrze uważać na uproszczenie:
"To wszystko hormony".
Okres dorastania oznacza jednocześnie zmiany biologiczne, rozwój mózgu, coraz bardziej złożone relacje społeczne, wymagania szkolne, kształtowanie obrazu siebie i rosnącą potrzebę niezależności.
To dużo rzeczy naraz.
WHO zwraca uwagę, że adolescencja wiąże się z szybkim rozwojem fizycznym, poznawczym i psychospołecznym, który wpływa między innymi na sposób odczuwania, myślenia, podejmowania decyzji i funkcjonowania w relacjach.
Dlatego warto traktować emocje dziecka serio.
Nie musimy zgadzać się z każdym zachowaniem.
Możemy postawić granicę:
"Widzę, że jesteś bardzo zły. Możesz być zły, ale nie zgadzam się na obrażanie."
To zupełnie inny komunikat niż:
"Znowu te twoje hormony".
Ciało może zmieniać się szybciej niż poczucie bycia dzieckiem
To szczególnie ważne w przypadku dzieci, które zaczynają dojrzewać wcześniej.
Dziewczynka może mieć rozwinięte piersi i nadal chcieć spać z ukochanym pluszakiem.
Chłopiec może mieć pierwsze wytryski i nadal być dzieckiem, które potrzebuje wieczornego przytulenia.
Dorosłe ciało nie pojawia się z dnia na dzień.
Ale również bardziej "dorosły" wygląd nie oznacza dorosłości emocjonalnej.
Nie powinniśmy więc mówić dziewczynce po pierwszych wyraźnych oznakach dojrzewania:
"No, teraz jesteś już kobietą".
Ani chłopcu:
"Jesteś już prawdziwym mężczyzną".
On nadal jest dzieckiem.
Ona nadal jest dzieckiem.
Dojrzewanie biologiczne nie odbiera im prawa do opieki, bezpieczeństwa, zabawy i stopniowego dorastania.
Porównywanie się jest prawie nieuniknione
Możemy powiedzieć dziecku sto razy:
"Nie porównuj się".
A ono następnego dnia wejdzie do szkolnej szatni i dokładnie to zrobi.
To naturalne.
Rówieśnicy stają się ważnym punktem odniesienia.
Nie chodzi więc o to, żeby zabronić dziecku porównań.
Możemy pomóc mu je właściwie interpretować.
Jeśli córka mówi:
"Wszystkie dziewczyny mają już piersi, tylko ja nie",
zamiast:
"Przestań się przejmować głupotami"
spróbuj:
"Rozumiem, że zauważasz różnicę. Ciała zaczynają dojrzewać w różnym czasie. Nie możemy na podstawie jednej koleżanki czy nawet całej klasy ocenić, czy twoje rozwija się prawidłowo."
To ważne również dla rodzica.
Klasa nie jest normą medyczną.
Kiedy warto porozmawiać z pediatrą?
Większość różnic w czasie rozpoczęcia dojrzewania mieści się w szerokim zakresie prawidłowego rozwoju.
Są jednak sytuacje, które warto skonsultować.
W polskich materiałach pediatrycznych za przedwczesne dojrzewanie uważa się pojawienie charakterystycznych cech dojrzewania przed 8. rokiem życia u dziewczynek i przed 9. rokiem życia u chłopców. Z kolei o opóźnionym dojrzewaniu mówi się między innymi wtedy, gdy u dziewczynki po 13. roku życia nie pojawia się rozwój piersi albo u chłopca po 14. roku życia nie rozpoczyna się typowy rozwój jąder.
To jednak nie znaczy, że rodzic powinien sam diagnozować dziecko na podstawie artykułu czy tabelki.
Znaczenie ma całość rozwoju: tempo wzrastania, kolejność zmian, historia rodzinna i inne objawy.
Dlatego warto zgłosić swoje obserwacje pediatrze, jeśli:
zmiany wydają się pojawiać bardzo wcześnie,
rozwój wydaje się wyraźnie opóźniony,
zmiany postępują wyjątkowo szybko,
dziecku towarzyszą niepokojące dolegliwości,
albo po prostu rodzic ma wątpliwości.
Lekarz może ocenić rozwój dziecka w kontekście jego wieku, tempa wzrastania i indywidualnej historii.
Internet może podpowiedzieć, jakie pytania zadać. Nie powinien zastępować rozmowy z dzieckiem.
Nie czekaj, aż dziecko samo zapyta
To jedna z najważniejszych zasad tego etapu.
Rodzice czasem mówią:
"Jak będzie chciała wiedzieć o miesiączce, to zapyta".
Ale co, jeśli nie zapyta?
Co, jeśli uzna, że nie wypada?
Co, jeśli dowie się od koleżanki?
Co, jeśli pierwszą miesiączkę zobaczy w szkolnej toalecie i będzie przekonana, że dzieje się z nią coś złego?
Dziecko nie wie, o co powinno zapytać, jeśli nie wie, że dana rzecz istnieje.
Dlatego to rodzic powinien czasem rozpocząć rozmowę.
Bez ceremonii.
Na przykład:
"Wiesz, że w najbliższych latach twoje ciało będzie się mocno zmieniać? Chcesz wiedzieć, co może się wydarzyć?"
Jeżeli dziecko odpowie:
"Nie".
Można powiedzieć:
"OK. W każdym razie chcę, żebyś wiedział, że zawsze możesz mnie o to zapytać."
I wrócić do tematu innym razem.
Co powiedzieć dziecku o dojrzewaniu?
Można zacząć tak:
"W najbliższych latach twoje ciało będzie się zmieniało. Nie wszystko wydarzy się naraz i nie u wszystkich w tym samym wieku. Możesz szybciej rosnąć, może pojawić się owłosienie, zmieni się zapach potu i wygląd różnych części ciała. Będę ci o tym mówić, żeby żadna z tych zmian nie musiała cię przestraszyć. Jeśli cokolwiek wyda ci się dziwne, krępujące albo niepokojące, możesz mnie zapytać."
Można również dodać:
"Nie musisz lubić każdej zmiany, która dzieje się z twoim ciałem."
To zdanie jest ważne.
Bo czasami w trosce o pozytywny obraz ciała próbujemy przekonać dziecko:
"To cudowne!"
"Powinnaś się cieszyć!"
"Dorastanie jest super!"
A ono może wcale tak tego nie przeżywać.
Może być mu zwyczajnie trudno.
Nie musisz kochać swojego zmieniającego się ciała każdego dnia
Dojrzewanie nie jest reklamą kosmetyków.
Ciało może wydawać się nieproporcjonalne.
Ręce i nogi nagle są "za długie".
Skóra się zmienia.
Pojawia się zapach potu.
Piersi mogą boleć.
Erekcja może pojawić się w niezręcznym momencie.
Miesiączka może być uciążliwa.
Głos może się łamać.
To nie zawsze jest przyjemne.
Dlatego zamiast wymagać od dziecka zachwytu nad własnym ciałem, możemy wspierać szacunek do niego.
"Nie musisz dziś lubić tego, jak wygląda twoje ciało. Ale ono zasługuje na troskę i szacunek."
To znacznie bardziej realistyczne.
Dom powinien być miejscem, w którym ciało nie jest oceniane
Dziecko w okresie dojrzewania bardzo szybko odkrywa, że świat ma mnóstwo opinii o ciele.
Za gruba.
Za chudy.
Za wysoka.
Za niski.
Za małe piersi.
Za duże piersi.
Za dużo pryszczy.
Za mało mięśni.
Do tego dochodzą social media, filtry, influencerzy i obrazy ciał, których wygląd często jest efektem odpowiedniej pozy, światła, obróbki lub wielu godzin pracy nad wizerunkiem.
Rodzic nie wyłączy całego tego świata.
Może jednak zrobić coś niezwykle ważnego:
nie dokładać kolejnej warstwy oceny w domu.
Warto zwrócić uwagę nie tylko na to, jak komentujemy dziecko.
Także na to, jak mówimy o sobie.
"Ale jestem gruba."
"Mam okropny brzuch."
"Muszę schudnąć, bo wyglądam fatalnie."
Dziecko słucha.
I uczy się języka, którym później będzie opisywać własne ciało.
Co z tego wynika dla rodzica?
Dojrzewania nie trzeba dziecku "ogłosić".
Nie potrzebujemy jednej uroczystej rozmowy.
Znacznie bardziej pomocne są kolejne małe rozmowy pojawiające się zanim dziecko zostanie zaskoczone własnym ciałem.
Możesz opowiedzieć córce o miesiączce, zanim pojawi się krew.
Synowi o polucjach, zanim po raz pierwszy obudzi się z mokrą bielizną.
Obojgu o zapachu potu, owłosieniu, trądziku, rośnięciu, piersiach, erekcjach i zmianach emocjonalnych.
Nie musisz również znać odpowiedzi na każde pytanie.
Możesz powiedzieć:
"Nie wiem. Sprawdźmy."
Najważniejszy komunikat brzmi:"Twoje ciało będzie się zmieniało. Nie musi robić tego w tym samym czasie co ciało twoich kolegów. Nie będę się z ciebie śmiać. Możesz powiedzieć mi o tym, co cię martwi."
Dziecko w okresie dojrzewania potrzebuje miejsca, w którym może zapytać:
"Czy to normalne?"
i usłyszeć:
"Sprawdźmy razem."
FAQ: dojrzewanie dziecka Co to znaczy, że dziecko zaczyna dojrzewać?
Dojrzewanie to stopniowy proces zmian fizycznych, hormonalnych, emocjonalnych i społecznych prowadzących od dzieciństwa w kierunku dorosłości. Ciało zaczyna się zmieniać, przyspiesza wzrost, rozwijają się cechy płciowe, a dziecko może również potrzebować więcej prywatności i silniej przeżywać relacje z rówieśnikami.
W jakim wieku zaczyna się dojrzewanie u dziewczynek?
Pierwsze prawidłowe objawy dojrzewania u dziewczynek mogą pojawić się od około 8. roku życia, choć u wielu dzieci pojawiają się później. Jednym z najczęstszych pierwszych objawów jest rozwój gruczołów piersiowych. Tempo i kolejność dalszych zmian mogą być indywidualne.
W jakim wieku zaczyna się dojrzewanie u chłopców?
U chłopców za dolną granicę fizjologicznego początku dojrzewania przyjmuje się około 9. roku życia, choć przeciętnie pierwsze zmiany pojawiają się później. Pierwszym typowym objawem jest powiększanie się jąder, a kolejne zmiany rozwijają się stopniowo.
Jakie są pierwsze objawy dojrzewania u dziecka?
Do pierwszych oznak mogą należeć szybszy wzrost, rozwój piersi u dziewczynek, powiększanie jąder u chłopców, owłosienie łonowe, zmiana zapachu potu czy bardziej tłusta skóra. Nie wszystkie objawy pojawiają się jednocześnie i nie u każdego dziecka występują dokładnie w tej samej kolejności.
Czy zmiany nastroju podczas dojrzewania są normalne?
W okresie dorastania emocje mogą być bardziej intensywne, ale nie każdą trudność warto tłumaczyć wyłącznie "hormonami". Nastolatek jednocześnie doświadcza zmian ciała, relacji, obrazu siebie oraz coraz większej potrzeby niezależności. Jego emocje warto traktować poważnie.
Kiedy dojrzewanie dziecka powinno zaniepokoić rodzica?
Warto porozmawiać z pediatrą, gdy wyraźne cechy dojrzewania występują przed 8. rokiem życia u dziewczynki lub przed 9. rokiem życia u chłopca, a także kiedy dojrzewanie wydaje się znacznie opóźnione lub przebiega bardzo gwałtownie. Nie należy jednak diagnozować dziecka wyłącznie na podstawie wieku — lekarz bierze pod uwagę cały przebieg rozwoju.
Czy trzeba rozmawiać z dzieckiem o dojrzewaniu, zanim pojawią się pierwsze zmiany?
Tak — wcześniejsza rozmowa pozwala dziecku rozpoznać zmiany jako element rozwoju, zamiast interpretować je jako chorobę czy coś wstydliwego. Informacje powinny być prawdziwe, proste i dostosowane do wieku. WHO wskazuje przygotowanie młodych ludzi do zmian okresu dojrzewania jako jeden z elementów edukacji dotyczącej zdrowia i seksualności.
Czy dziewczynka powinna wiedzieć o dojrzewaniu chłopców, a chłopiec o dojrzewaniu dziewczynek?
Tak, podstawowa wiedza o zmianach zachodzących u obu płci pomaga dzieciom lepiej rozumieć siebie i rówieśników. Może też ograniczać zawstydzanie i żarty dotyczące miesiączki, erekcji, piersi czy innych naturalnych zmian ciała.
Źródła i materiały wykorzystane przy opracowaniu artykułu
Informacje medyczne zostały opracowane na podstawie materiałów pediatrycznych Medycyny Praktycznej dotyczących prawidłowego, przedwczesnego i opóźnionego dojrzewania oraz aktualnych materiałów WHO i WHO Europe dotyczących zdrowia i rozwoju dzieci oraz młodzieży.
Nota redakcyjna: podane przedziały wieku mają charakter orientacyjny i medyczny — nie służą do samodzielnego diagnozowania dziecka. Jeżeli rozwój dziecka budzi niepokój, właściwą osobą do jego oceny jest pediatra, a w razie wskazań endokrynolog dziecięcy.
